Bir Fincan Kahve

Sabahları ilk neyi aradığımızı sorsalar, çoğumuz tereddütsüz “kahve” deriz. Uyanmak için,

durmak için, bazen sadece susmak için. Oysa elimizde tuttuğumuz bu fincan, sandığımızdan

çok daha uzun bir hafızayı taşır.

Kahvenin hikâyesi, bir alışkanlıktan önce bir merakla başlar. Rivayete göre Kaldi (ya da bazı

kaynaklarda Halid), Etiyopya’da keçi çobanlığı yapan biridir. Bir gün sürüsündeki hayvanların

meçhul bir bitkinin meyvelerini yediğini, ardından büyük bir canlılık ve enerji kazandıklarını

görmüştür. Bunun üzerine söz konusu meyveyi kendisi de yemiş, aynı etkileri bu kez kendisi

tecrübe etmiştir. Sonrasında bu keşfini yöresindeki bir din adamına göstermiş, din adamı bu

meyvenin zararlı olabileceği düşüncesiyle meyveleri ateşe atmıştır. Ne var ki ateşten

yükselen güzel kokular din adamının fikrini değiştirmiş ve bu gizemli bitkiyi daha yakından

incelemesine yol açmıştır. Netice itibarıyla söz konusu din adamı, yaptığı denemelerin

sonucunda insanlar için ideal kahve içeceğini keşfetmiştir

Bu anlatı bir efsane olabilir ama kahvenin insanı harekete geçiren doğasını iyi anlatır. Tarihin

daha sağlam kayıtları ise bizi 15. yüzyılda Yemen’e götürür. Sufi dervişler, uzun gecelerde

uyanık kalabilmek için kahveyi içmeye başlar. Yani kahve, ilk kez keyif için değil, uyanıklık

ve dikkat için hayatımıza girer.

Kahve kısa sürede sadece bedeni değil, sohbeti de uyandırır. Mekke’de, Kahire’de, Şam’da

kahvehaneler açılır. İnsanlar bir araya gelir, konuşur, tartışır, düşünür. Tam da bu yüzden

kahve hep biraz şüpheyle karşılanır. Yasaklanır, kapatılır, “fitne” ilan edilir. Ama hiçbir

yasak, insanların bir fincan etrafında toplanma isteğini durduramaz.

Osmanlı topraklarına gelişi de bu uzun yolculuğun önemli duraklarından biridir. 16. yüzyılda,

Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferi sonrası kahve İstanbul’a ulaşır. Önce saraya, sonra halka

karışır. 1550’li yıllarda açılan ilk kahvehaneler, sadece içecek sunulan yerler değildir;

şairlerin, meddahların, satranç oyuncularının, meraklı zihinlerin buluşma noktasıdır. Bu

yüzden kahvehaneler, kimi dönemlerde korkulan mekânlar olur. IV. Murad’ın sert yasakları

bile kahveyi hayatımızdan çıkaramaz.

Bugün “Türk kahvesi” dediğimizde ise bir coğrafyadan çok bir usulden söz ederiz. Kahve bu

topraklarda yetişmez ama pişirme biçimiyle, köpüğüyle, telvesiyle burada bir kimlik kazanır.

Cezvede ağır ağır pişen kahve, aceleye gelmez. Belki de bu yüzden bizde kahve, zamana karşı

küçük bir direniştir. “Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır” sözü, sadece bir içeceği değil,

paylaşılan anı anlatır.

Kahve Osmanlı’dan Avrupa’ya geçtiğinde de benzer bir işlev görür. Viyana’da, Paris’te,

Londra’da açılan kahvehaneler; fikirlerin, itirazların ve yeni düşüncelerin mekânı olur.

Aydınlanma çağının pek çok tartışması, kahve eşliğinde yapılır. Kahve nereye gittiyse, orada

konuşmayı da beraberinde götürür.

Bugün kahve çok daha hızlı tüketiliyor. Karton bardaklarda, zincir mağazalarda, çoğu zaman

aceleyle. Ama yine de bir fincan kahve, hâlâ durup düşünmek için bir bahane. Belki de bu

yüzden kahve, yüzyıllardır hayatımızda. Çünkü kahve sadece uyandırmaz; insanı insana

yaklaştırır.

Ancak ben en çok, aceleye gelmeyen bir zamanda, özel bir fincanda içilen kahveyi

seviyorum. Keyif için, sohbet için, bazen de sadece kendimle kalmak için. O halde bu

yazımızı bir kahve şiiri ile bitirelim.

Ne güzel demiş Cemal Süreya

Kahve içiyorum,

başım döndü.

Gözlerim karardı,

dünyayı gördüm.